معنا و آرایه های ادبی درس دوازدهم دهم(رستم و اشکبوس)
◀️بیت ۲ : همه تیغ و ساعد ز خون بود لعل خروشان دل خاک در زیر نعل
⭕️ قلمرو فکری : شمشیرها و دستهای جنگجویان از شدت خون به رنگ لعل(قرمز) شده بود. فریاد زمین هم در زیر ضربه های نعل اسبان ، به گوش می رسید.
⭕️قلمرو ادبى: تشبیه بلیغ اسنادی: مصراع اول. تیغ و ساعد: مشبه/ لعل: مشبهٌبه تشخیص در مصراع دو: دل خاک/ خروشان بودن خاک لعل،نعل: جناس
◀️بیت ۳ : برفتند از آن جای شیران نر عقاب دلاور بیفکند پر
⭕️قلمرو فکری :
جنگجویان میدان نبرد را ترک کردند. عقاب شجاع از ترس از منطقه پرواز کرد.
شیران نر: استعاره از جنگجویان شیر و عقاب / عقاب و پر: مراعات نظیر بیفکند پر: کنایه از پرواز کردن
واج آرایی «ن» «ر» تشخیص: عقاب دلاور
◀️بیت ۴ : نماند ایچ با روی خورشید رنگ به جوش آمده خاک با کوه و سنگ
⭕️قلمرو زبانی :
ایچ: هیچ: ازنشانههای سبکی خراسانی: قرن ۳ تا ابتدای ۶
⭕️قلمرو فکری : از شدت ترس (نهتنها جانداران) که خورشید هم، رنگش پریده بود(= سخت ترسیده بود.) حتی خاک زمین و صخرههای کوهستان هم از ترس هجوم جنگاوران، به جوش آمده بود(به اضطراب و ولوله افتاده بود).
⭕️قلمرو ادبی: رنگ بر رخ نداشتن خورشید: تشخیص و کنایه از وحشت. به جوش آمدن خاک: کنایه از اضطراب - اغراق
جناس: سنگ و رنگ.
◀️ابیات ۵ و ۶- : به لشکر چنین گفت کاموس گرد که گر آسمان را بباید سپرد
همه تیغ و گرز و کمند آورید به ایرانیان تنگ و بند آورید
⭕️قلمرو زبانی:
سپُردن: در اینجا به معنی: سپَردن: طی کردن. سپُردن: ۱. واگذار کردن. ۲. طی کردن...
⭕️قلمرو ادبی: آسمان سپُردن: از طاق آسمان بالا رفتن: كار سخت و غير منتظره انجام دادن
⭕️قلمرو فکری : کاموس(یکی از فرماندهان سپاه افراسیاب تورانی) به لشکریان توصیه کرد: حتی اگر قرار باشد که آسمان را هم طی کنید[به هر وسیله و با هر مشقتی که هست]؛ بیت بعد:به ابزارهای جنگی مسلح شوید؛ ایرانیان را در تنگنا قرار دهید و ایرانیان را به ستوه آورید و آنان را اسیر کنید
◀️بیت ۷ : دلیری کجا نام او اشکبوس همی برخروشید بر سان کوس
کجا:که کوس:طبل بزرگ بر سان:مانند،ادات تشبیه
تشبیه :اشکبوس مانند طبل خروشید واج آرایی «س»
معنی: پهلوان دلیری که نامش اشکبوس بود مانند طبل خروشید
8- بیامد که جوید ز ایران نبرد سر هم نبرد اندر آرد به گرد
واج آرایی:«ر»،«د»،«_َ» مجاز:ایران : ایرانیان تکرار :نبرد
کنایه:سر کسی را به گرد آوردن:شکست دادن و نابود کردن
هم نبرد:حریف ،هم رزم
معنی: اشکبوس آمده بود تا از سپاه ایران مبارز بطلبد و او را شکست دهد.
9- بشد تیز رهام با خود و گبر همی گرد رزم اندر آمد به ابر
گبر :نوعی جامه ی جنگی،خفتان خود:کلاه جنگی،کلاه خود تیز:تند و با شتاب
رهام :پهلوان ایرانی ،پسر گودرز بشد:برفت،غیر اسنادی
کنایه:مصراع دوم کنایه از به سرعت تاختن اسب جناس:گبر،ابر
واج آرایی:«ر»،«ـَــ» اغراق:ادعای بالا رفتن گرد و غبار میدان جنگ به آسمان
اغراق:آوردن ادعایی بیش از حد معمول با بزرگ نمایی خصوصیت یا صفتی در کسی یا چیزی
مجاز:ابر مجاز از آسمان مراعات نظیر:خود ،گبر،رزم
معنی: رهام،پهلوان ایرانی با کلاه خود و لباس جنگی به سرعت به میدان جنگ رفت و از شدت مبارزه و جنگاوری او گرد و غبار میدان جنگ به آسمان رسید.
10- برآویخت رهام با اشکبوس برآمد ز هر دو سپه بوق و کوس
برآویخت:درگیر شد بوق:شیپور،صور
مراعات نظیر:رهام اشکبوس و سپه ،بوق و کوس مجاز:بوق و کوس:صدای بوق و کوس
معنی:رهام با اشکبوس جنگید و صدای شیپور وسپاهیان ایران و توران با نواختن طبل و شیپورپهلوان خود را تشویق می کردند و بر شور و هیجان نبرد می افزودند.
11- به گرز گران دست برد اشکبوس زمین آهنین شد سپهر آبنوس
آبنوس درختی که چوب سخت و سیاه رنگ دارد. گران:سنگین
تشبیه:زمین به آهن،آسمان به آبنوس اغراق:مصراع دوم
تضاد: زمین و آسمان
معنی: اشکبوس گرز سنگین خود را در دست گرفت و زمین برای تحمل ضربات او مثل آهن سخت شد و آسمان از شدت گرد و غبار همچون آبنوس تیره و تار شد.
12- برآهیخت رهام گرز گران غمی شد ز پیکار دست سران
برآهیخت:برکشید ،برافراشت غمی شد:خسته شد
رهام نیز برای مقابله با اشکبوس گرز سنگین خود را بالا برد و با او به نبرد پرداخت و دست مبارزان از نبرد با گرزهای سنگین خسته شد.
13- چو رهام گشت از کشانی ستوه بپیچید زو روی و شد سوی کوه
ستوه:درمانده و ملول کشانی :اشکبوس که اهل کوشان بود
روی پیچیدن :کنایه از روی برگرداندن،فرار و عقب نشینی کردن
جناس:روی،سوی واج آرایی مصوت «و»
معنی:وقتی رهام از مبارزه با اشکبوس درمانده و عاجز شد از دست اشکبوس به کوه گریخت.
14- ز قلب سپاه اندر آشفت توس بزد اسب کاید بر اشکبوس
قلب :مرکزو قسمت اساسی سپاه که در وسط جای می گیرد و مقر فرماندهی است.
بزد اسب:کنایه از به حرکت در آمدن و راه افتادن توس:فرمانده ی سپاه ایران
معنی:توس، فرمانده ی سپاه ایران از فرار رهام برآشفت واسبش را به حرکت درآورد و آماده نبرد با اشکبوس شد.
15- تهمتن برآشفت و با توس گفت که رهام را جام باده است جفت
تهمتن :لقب رستم به معنای تنومند و نیرومند باده :شراب
جام باده است جفت:کنایه از شراب خواری و اهل بزم را :فک اضافه جفت،گفت:جناس
رستم از تصمیم توس و به حرکت درآمدن توس خشمگین شد و گفت :رهام اهل باده خواری و میگساری است او مرد جنگ نیست
16- تو قلب سپه را به آیین بدار من اکنون پیاده کنم کارزار
به آیین :مرتب و منظم کارزار: نبرد
واج آرایی «ک»«ن» مراعات نظیر:کارزار و سپاه
معنی:تو مرکز لشکر را منظم کن من اکنون پیاده به جنگ اشکبوس می روم.
17- کمان به زه را به بازو فکند به بند کمر بر بزد تیر چند
واج آرایی:صامت«ب» کنایه:کمان به زه: کمان آماده ی تیراندازی
مراعات نظیر:بازو ،کمر ،کمان،زه،تیر به بند کمر بر :دو حرف اضافه دو سوی متمم
معنی:رستم کمان آماده ی تیراندازی را به بازوی خود انداخت و چند تیر بر کمربندش قرار دادو به میدان رفت.
18- خروشید کای مرد رزم آزمای هماوردت آمد مشو باز جای
هماورد:حریف مشو باز جای:برنگرد،فرار نکن واج آرایی:«ا»«م»
معنی:رستم فریاد زد ای مرد جنگجو حریفت آمد فرار نکن
19- کشانی بخندید و خیره بماند عنان را گران کرد و او را بخواند
خیره بماند:تعجب کرد عنان:افسار ،دهنه عنان گران کردن:کنایه از ایستادن و توقف کردن بخواند:صدا زد
اشکبوس خندید و از این کار رستم تعجب کرد و افسار اسب را کشید و ایستاد و او را صدا زد
20- بدو گفت خندان که نام تو چیست؟ تن بی سرت را که خواهد گریست؟
مصراع دوم:کنایه از این که تو کشته می شوی و از کدام ایل و تباری
اشکبوس از این که رستم پیاده و بی سلاح آمده با ناباوری و تعجب می خندد ولی خود را نمی بازد و برای تحقیر به رستم می گوید:نامت چیست فرزند کیستی و چه کسی برکشته ات گریه خواهد کرد .
21- تهمتن چنین داد پاسخ که نام چه پرسی کزین پس نبینی تو کام
کام دیدن :کنایه از به آرزوی خود رسیدن نام و کام :جناس
معنی:رستم گفت:چرا نام مرا می پرسی تو بعد از این زنده نمی مانی و به آرزوی خود (آرزوی کشتن من) نمی رسی.
22- مرا مادرم نام مرگ تو کرد زمانه مرا پتک ترگ تو کرد
ترگ:کلاه خود جناس :مرگ،ترگ
تشخیص کنایه:پتک ترگ کسی بودن عامل مرگ کسی بودن تشبیه در مصراع دوم
مجاز:ترگ مجاز از سر واج آرایی:م،ر، گ
مادرم نام مرا مرگ تو گذاشته است وتقدیر مرگ تو را به دست من رقم زده است.
23- کشانی بدو گفت بی بارگی به کشتن دهی سر به یکبارگی
بارگی:اسب کنایه:سر به کشتن دادن خود را نابود کردن مجاز:سر:کل وجود
اشکبوس به رستم گفت:بدون اسب به یکباره خود را به کشتن می دهی
24- تهمتن چنین داد پاسخ بدوی که ای بیهده مرد پرخاش جوی
25- پیاده ندیدی که جنگ آورد سر سرکشان زیر سنگ آورد؟
پرخاش جوی:جنگ جوی سرکشان:پهلوانان بزرگ
کنایه:سر به زیر سنگ آوردن:شکست دادن و نابود کردن
سنگ، جنگ:جناس واج آرایی:س،-َ
بیت25 استفهام انکاری
رستم پاسخ دادکه ای جنگجوی ناکارآمد آیا تا کنون پهلوانی ندیده ای که پیاده بجنگد و حریف خود را شکست دهد و نابود سازد.
26- به شهر تو شیر و نهنگ و پلنگ سوار اندرایند هرسه به جنگ؟
پرسش تأکیدی شیر و نهنگ و پلنگ:مراعات نظیر
رستم می گوید آیا در شهر تو شیر و نهنگ و پلنگ سواره به جنگ می روند؟من همان شیر و نهنگ و پلنگم که در جنگ نیازی به اسب ندارم (بیان قدرت جنگی رستم و تحقیر اشکبوس که: جنگ با تو نیاز به اسب ندارد.
27-هم اکنون تو را ای نبرده سوار پیاده بیاموزمت کارزار
نبرده:جنگ جو تضاد:سواره،پیاده «ت» در بیاموزمت:متمم
مراعات نظیر:نبرده سواروکارزار
معنی: ای جنگ جوی سواره اکنون پیاده جنگیدن را به تو می آموزم
28- پیاده مرا زان فرستاده توس که تا اسب بستانم از اشکبوس
واج آرایی:س
معنی: توس به این دلیل مرا پیاده فرستاده که اسب اشکبوس(تو) را بگیرم.
29- کشانی پیاده شود همچو من بدو روی خندان شود انجمن
روی خندان شدن به کسی: کنایه از کسی را مورد تمسخر قرار دادن
انجمن:جمعیت در این جا:هر دو سپاه تشبیه:همچو من پیاده شود واج آرایی طنز
اشکبوس(تو) مانند من پیاده می شود ومورد تمسخر سپاهیان قرار می گیرد.
30- پیاده به از چون تو پانصد سوار بدین روز و این گردش کارزار
تضاد:پیاده و سوار اغراق:ترجیح دادن یک پیاده بر پانصد جنگجوی سواره
لحن تمسخر و طنز
در چنین روزی و با این جنگیدن تو یک جنگجوی پیاده همچون من بر پانصد سوار همچون تو برتری دارد.
31- کشانی بدو گفت با تو سلیح نبینم همی جز فسوس و مزیح
فسوس:مسخره کردن سلیح،مزیح:ممال سلاح و مزاح(در فارسی «ا» به«ی»تبدیل شده
است. مزیح:شوخی و مزاح،غیر جدی
اشکبوس به رستم گفت:با تو سلاحی جز تمسخر و مزاح نمی بینم .(به جای شمشیر تیز زبان برنده آورده ای)!
32- بدو گفت رستم که تیرو کمان ببین تا هم اکنون سرآری زمان
سرآری زمان :کنایه از مردن و نابود شدن جناس: زمان و کمان
مراعات نظیر:تیر و کمان
معنی:رستم به اشکبوس گفت:تیر و کمان مرا نگاه کن چون اکنون زمان مرگ تو فرا رسیده است.
33- چو نازش به اسب گران مایه دید کمان را به زه کرد و اندر کشید
گران مایه:اصیل و باارزش به زه کرد:آماده کرد
معنی:رستم وقتی دید که اشکبوس به اسب اصیل خود می نازدکمان را آماده تیراندازی کرد
34- یکی تیر زد بر بر اسب اوی که اسب اندر آمد ز بالا به روی
بر:پهلو،سینه روی:صورت از بالا به روی آمدن:سرنگون شدن
جناس:بر،بر جناس:اوی،روی
رستم چنان تیری به پهلو و سینه ی اسب اشکبوس زد که اسب با سر به زمین خورد.
35- بخندید رستم به آواز گفت که بنشین به پیش گران مایه جفت
گران مایه جفت:یار بسیار ارجمند،کنایه از اسب اشکبوس رستم برای تحقیر و تمسخر اشکبوس اسب را جفت او می نامد . به آواز :قید
جناس: گفت،جفت بیت دارای طنز است.
معنی:رستم خندید وبا صدای بلند گفت اکنون کنار یار عزیزت بنشین.
36- سزد گر بداری سرش کنار زمانی برآسایی از کارزار
سزد:سزاوار است،جا داردکه کنار:آغوش ،بغل
معنی:سزاوار است که سر اسبت را در آغوش بگیری (من به تو امان می دهم که) با این کار مدتی از جنگ با من آسوده شوی .(خستگی را از تنت بیرون کنی)
37- کمان را به زه کرد زود اشکبوس تنی لرز لرزان و رخ سند روس
سندروس:صمغی زرد رنگ است که روغن کمان را از آن می گرفته اند.در این جا فقط زردی آن منظور است . تشبیه رخ به سندروس واج آرایی:ز،ر
کنایه :رخ سندروس بودن :ترسیدن
معنی: اشکبوس در حالی که ترسیده بود کمان خود را آماده ی تیر اندازی کرد.
38- به رستم بر آنگه ببارید تیر تهمتن بدو گفت بر خیره خیر
39- همی رنجه داری تن خویش را دو بازو و جان بد اندیش را
به رستم بر : دو حرف اضافه دو سوی متمم خیره خیر:بیهوده،عبث
رنجه داری:آزار دادن تن،بازو ،جان:مراعات نظیر
معنی: اشکبوس آن گاه تیرهای فراوانی به سوی رستم پرتاب کرد رستم به او گفت بیهوده جسم و جان بداندیشت را آزرده و خسته می کنی.
40- تهمتن به بند کمر برد چنگ گزین کرده یک چوبه تیر خدنگ
گزین کرد:انتخاب کرد،برداشت خدنگ:درختی است بسیار سخت که از چوب آن تیر،نیزه و زین اسب سازند.
معنی:رستم دست به تیردان برد و تیر خدنگی را برداشت.
41- یکی تیر الماس پیکان چو آب نهاده بر او چار پر عقاب
پیکان:نوک تیر الماس پیکان:تیری که نوک آن سخت برّنده و درخشان و جلاداده باشد. تشبیه چوآب:تیری که در روشنی و درخشندگی مثل آب روان بود.تشبیه
تیر،پیکان،پر عقاب:مراعات نظیر برای آن که تیر از مسیر اصلی خود منحرف نشود به انتهای آن چهار پر عقاب می بستند.
معنی: تیری که مانند الماس برنده بود و به انتهای آن چهار پر عقاب بسته بودند.
42- کمان را بمالید رستم به چنگ به شست اندر آورده تیر خدنگ
به چنگ مالیدن:در دست گرفتن شست:انگشتر مانندی از جنس استخوان که در انگشت شست می کردند و در وقت کمان داری زه کمان را با آن می گرفتند.
شست،کمان ،تیر:مراعات نظیر
معنی:رستم کمان را در دست گرفت وبا شست تیر را آماده ی پرتاب کرد.
43-- بزد بر بر و سینه ی اشکبوس سپهر آن زمان دست او داد بوس
جناس:بر،بر مراعات نظیر:بر،سینه،دست
اغراق وتشخیص کنایه:بوسیدن دست رستم کنایه از تحسین و قدر دانی کردن
معنی:رستم تیری بر سینه ی اشکبوس زد و آسمان به نشانه ی قدردانی و تحسین دست رستم را بوسید.
44- کشانی هم اندر زمان جان بداد چنان شد که گفتی ز مادر نزاد
تشبیه:سریع مردنش مثل زاده نشدن بود
معنی :اشکبوس همان لحظه جان سپرد چنان که گویی اصلاً از مادر زاده نشده بود.
این وبلاگ با هدف ایجاد فضای درسی و تحصلی ساخته شده است و امیدوارم تا شما دانش آموزان عزیز حد اکثر استفاده رو از این مطالب ببرید
